विपश्यना का करावी…….. बालकदास खोब्रागडे लेखक व धम्म प्रचारक भंडारा :- 9158250795
. विपश्यना म्हणजे ‘गोष्टी जशा आहेत तशा पाहणे’ (सत्य दर्शन करणे) होय. ही भगवान गौतम बुद्धांनी २,५०० वर्षांपूर्वी पुनरुज्जीवित केलेली आणि मानवी दुःखांवर रामबाण उपाय म्हणून शिकवलेली भारतातील अत्यंत प्राचीन ध्यान पद्धती आहे. विपश्यना हा कोणताही धर्म, पंथ किंवा संप्रदाय नसून, ती एक ‘जीवन जगण्याची कला’ (Art of Living) आहे. यात श्वासाच्या आणि शरीराच्या नैसर्गिक संवेदनांचे तटस्थपणे निरीक्षण करून मनाचे शुद्धीकरण केले जाते. विपश्यना का करावी? (फायदे)आपल्या रोजच्या धावपळीच्या आणि मानसिक तणावाच्या युगात स्वतःला निरोगी आणि शांत ठेवण्यासाठी विपश्यना करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते: [मनाची पूर्ण शुद्धी: मनातील राग, द्वेष, मत्सर, आसक्ती आणि अज्ञान यांसारख्या अशुद्ध गोष्टी (विकार) नष्ट करण्यासाठी ही साधना उपयुक्त आहे. . [1] तणाव आणि चिंतेतून मुक्ती: आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत येणारा मानसिक ताण, नैराश्य (Depression) आणि चिंता कमी होऊन मनाला खरी शांतता लाभते. [2] तटस्थ वृत्ती (समता) वाढवणे: आयुष्यात सुख असो वा दुःख, चढ-उतार किंवा कठीण प्रसंग, त्याकडे स्थिरतेने आणि शांतपणे पाहण्याची सवय लावणे. आत्मपरीक्षण आणि सजगता: स्वतःच्या शरीरात आणि मनात काय चालले आहे, याची तीक्ष्ण जाणीव निर्माण होते. यामुळे व्यक्ती स्वतःला अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखू शकते. . [3] दुःखाचे मूळ नष्ट करणे: प्रत्येक गोष्ट नश्वर (अनित्य) आहे आणि परिस्थिती सतत बदलत असते, या निसर्गाच्या नियमाची प्रत्यक्ष अनुभूती आल्यामुळे माणूस मोहापासून आणि दुःखापासून मुक्त होतो. . [4]सर्वसमावेशक आणि सोपी पद्धत शिकण्यासाठी कोणत्याही देवी-देवतेची पूजा, मंत्रजप किंवा कल्पनेचा आधार घ्यावा लागत नाही. त्यामुळे कोणत्याही जाती, धर्म किंवा वंशाचा व्यक्ती ही साधना सहज करू शकतो.थोडक्यात सांगायचे तर, मनाला शिस्त लावून, नकारात्मकता दूर करून एक आनंदी, समाधानी आणि शांत जीवन जगण्यासाठी विपश्यना केली पाहिजे. . विपश्यना ध्यान कसे केले जाते, त्याचे नियम आणि फायदे अधिक सविस्तर समजून घेण्यासाठी विपश्यना का करावी आणि त्याचा आपल्या दैनंदिन जीवनात कसा फायदा होतो, हे आपण दोन सोप्या उदाहरणांद्वारे समजून घेऊया: . १. चिखळलेल्या पाण्याची बादली (मनाची शांतता)समजा, एका बादलीमध्ये पाणी आहे आणि त्यात खूप चिखल किंवा माती मिसळली आहे. जर तुम्ही ते पाणी सतत ढवळत राहिलात, तर काय होईल? तो चिखल कधीच खाली बसणार नाही आणि पाणी नेहमी गढूळ दिसेल. त्या पाण्यात तुम्हाला तुमचे प्रतिबिंबही नीट पाहता येणार नाही.पण जर तुम्ही ती बादली एका जागी शांत आणि स्थिर ठेवून दिलीत, तर काही वेळाने सगळी माती (चिखल) आपोआप तळाशी बसेल आणि वरचे पाणी एकदम स्वच्छ, पारदर्शक होईल.उदाहरणाचा अर्थ: आपले मन म्हणजे ती बादली आहे आणि आपल्या डोक्यात येणारे राग, चिडचिड, चिंता, ताणतणाव म्हणजे तो चिखल आहे. आपण रोजच्या धावपळीत मनाला सतत ढवळत असतो. विपश्यना म्हणजे मनाला एका जागी स्थिर ठेवून तटस्थपणे पाहणे. जेव्हा तुम्ही विपश्यना करता, तेव्हा मनातील विचारांचा चिखल शांत होतो आणि मन एकदम स्वच्छ व प्रसन्न बनते. यामुळे तुम्हाला जीवनातील निर्णय अचूक घेता येतात. . २. लागलेली आग आणि पेट्रोल (प्रतिक्रिया देण्याची सवय)समजा, शेजारी राहणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीने तुम्हाला काहीतरी वाईट किंवा अपमानास्पद शब्द म्हटले (म्हणजे तुमच्यावर रागाची एक ठिणगी टाकली). सहसा आपण काय करतो? आपणही समोरून दुप्पट वेगाने ओरडतो किंवा भांडतो. याचा अर्थ आपण त्या आगीवर पेट्रोल टाकतो, ज्यामुळे भांडणाची आग आणखी भडकते आणि नंतर आपल्यालाच त्याचा त्रास होतो, मन अस्वस्थ होते.विपश्यना शिकलेला माणूस या परिस्थितीत वेगळा वागतो. जेव्हा समोरची व्यक्ती अंगावर धावून येते किंवा वाईट बोलते, तेव्हा विपश्यना करणारा माणूस समजून घेतो की समोरची व्यक्ती सध्या स्वतःच्याच रागाच्या आगीत जळत आहे. तो लगेच प्रतिक्रिया (React) न देता, स्वतःच्या शरीरात निर्माण होणाऱ्या संवेदना पाहतो आणि शांत राहतो. म्हणजेच तो त्या आगीवर पेट्रोल टाकण्याऐवजी पाणी टाकतो.उदाहरणाचा अर्थ: विपश्यना आपल्याला कोणत्याही परिस्थितीवर लगेच हिंसक किंवा आक्रमक प्रतिक्रिया न देता, शांतपणे आणि सजगतेने प्रतिसाद (Respond) द्यायला शिकवते. यामुळे तुमचे नातेसंबंध सुधारतात आणि तुम्ही स्वतः मानसिक त्रासापासून वाचता.थोडक्यात सांगायचे तर:जसे आपण आपले शरीर स्वच्छ ठेवण्यासाठी रोज अंघोळ करतो, तसेच मनावरील नकारात्मकतेची धूळ आणि कचरा साफ करण्यासाठी विपश्यना नावाची ‘मनाची अंघोळ’ करणे गरजेचे आहे. .
बालकदास खोब्रागडे लेखक व धम्म प्रचारक भंडारा:-9158250795