मैत्री भावना ध्यान साधना : स्वतःपासून विश्वातील प्रत्येक जीवापर्यंत सुख आणि शांतीचा संदेश; लेखक : समाजसुधारक आयु. बालकदास खोब्रागडे सर भंडारा : दि. १३. मैत्री भावना ध्यान साधना : स्वतःपासून विश्वातील प्रत्येक जीवापर्यंत सुख आणि शांतीचा संदेश; लेखक समाजसुधारक आयु. बालकदास खोब्रागडे सर मनामध्ये मैत्री भावना निर्माण करणे आणि तिचा नियमित अभ्यास करणे, ही केवळ सुविचार वाचण्याची प्रक्रिया नाही, तर दैनंदिन जीवनात प्रेम, करुणा, सहानुभूती आणि सद्भावनेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याची साधना आहे. बौद्ध तत्त्वज्ञानात या साधनेला ‘मेत्ता भावना’ (Loving-Kindness Meditation) असे म्हटले जाते. मैत्री भावना म्हणजे कोणताही भेदभाव न करता स्वतःसह इतर सर्व प्राणिमात्रांच्या सुखाची, शांतीची आणि कल्याणाची मनापासून कामना करणे. ही भावना केवळ ध्यानापुरती मर्यादित न ठेवता आपल्या विचारांत, बोलण्यात आणि कृतीत उतरवणे महत्त्वाचे आहे. चला, दैनंदिन जीवनातील काही सोप्या उदाहरणांच्या माध्यमातून मैत्री भावना ध्यान साधनेचा अभ्यास कसा करता येतो, हे समजून घेऊया. १. स्वतःसोबत मैत्री भावना : आत्मस्वीकार आणि आत्मकरुणा अनेकदा आपण इतरांशी प्रेमाने वागतो; मात्र स्वतःकडून एखादी चूक झाली की स्वतःलाच दोष देतो. स्वतःबद्दल नकारात्मक विचार करतो. परंतु मैत्री भावना साधनेची सुरुवात स्वतःपासून होते. उदाहरण : समजा, कार्यालयात काम करताना किंवा परीक्षेत तुमच्याकडून एखादी मोठी चूक झाली. अशा वेळी स्वतःला मूर्ख समजणे किंवा आपल्याला काहीच जमत नाही, असा विचार करण्याऐवजी स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. कृती : स्वतःशी सकारात्मक संवाद साधा. “माझ्याकडून चूक झाली आहे, पण चूक होणे हा मानवी स्वभावाचा भाग आहे. या चुकीतून मी शिकेन. मी स्वतःचा तिरस्कार न करता स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करेन.” अशा प्रकारे स्वतःला स्वीकारणे, स्वतःशी प्रेमाने वागणे आणि स्वतःच्या विकासासाठी प्रयत्न करणे म्हणजे स्वतःसोबत मैत्री भावना जोपासणे होय. २. प्रिय व्यक्तींबद्दल मैत्री भावना : प्रेम, समजूतदारपणा आणि आधार आपल्या कुटुंबातील सदस्य, मित्र आणि जवळच्या व्यक्तींबद्दल प्रेम वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र, त्यांच्या कठीण काळात त्यांना समजून घेणे, त्यांच्या भावना जाणून घेणे आणि गरजेच्या वेळी आधार देणे, हाही मैत्री भावनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. उदाहरण : तुमचा एखादा मित्र किंवा कुटुंबातील सदस्य तणावाखाली आहे. त्यामुळे तो चिडचिड करतो किंवा तुमच्याशी कठोर शब्दांत बोलतो. अशा वेळी त्वरित राग व्यक्त करण्याऐवजी त्याच्या परिस्थितीचा विचार करा. त्याच्या वागण्यामागे काही अडचणी असू शकतात, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा. कृती : शांतपणे संवाद साधा आणि आवश्यक असल्यास त्याला आधार द्या. “तुझ्या मनात काही चिंता असेल, तर मला सांग. मी तुझे म्हणणे ऐकून घेईन. आपण मिळून त्यावर मार्ग शोधूया.” दुसऱ्याच्या भावना समजून घेणे आणि अडचणीच्या काळात त्याच्या पाठीशी उभे राहणे, ही मैत्री भावना प्रत्यक्ष जीवनात आणण्याची पद्धत आहे. ३. अनोळखी व्यक्तींबद्दल मैत्री भावना : माणुसकीचा दृष्टिकोन मैत्री भावना केवळ आपल्या कुटुंबापुरती किंवा मित्रांपुरती मर्यादित नसावी. आपल्या दैनंदिन जीवनात भेटणाऱ्या अनोळखी व्यक्तींबद्दलही आदर, आपुलकी आणि सद्भावना असणे आवश्यक आहे. उदाहरण : भर उन्हात तुम्ही वाहतूक कोंडीत अडकलेले आहात. त्याच वेळी वाहतूक पोलीस उन्हात उभे राहून वाहतूक नियंत्रित करत आहेत किंवा एखादा वितरण कर्मचारी घामाघूम होऊन आपले काम करत आहे. कृती : त्यांच्या श्रमांची जाणीव ठेवा. शक्य असेल तेव्हा मदतीचा हात द्या, नम्रपणे बोला आणि त्यांच्या कामाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करा. मनात असा विचार करा, “ज्याप्रमाणे मला सुखाने आणि सुरक्षिततेने जगावेसे वाटते, त्याचप्रमाणे या व्यक्तीलाही सुख, आरोग्य आणि शांती लाभो.” एखाद्या अनोळखी व्यक्तीला दिलेले स्मितहास्य, आदराचे दोन शब्द किंवा गरजेच्या वेळी केलेली छोटीशी मदतदेखील मैत्री भावनेची सुंदर अभिव्यक्ती ठरू शकते. ४. कठीण किंवा त्रास देणाऱ्या व्यक्तींबद्दल मैत्री भावना : द्वेषाऐवजी सद्भावना मैत्री भावना साधनेतील सर्वांत आव्हानात्मक टप्पा म्हणजे आपल्याला न आवडणाऱ्या किंवा त्रास देणाऱ्या व्यक्तींबद्दल मनात सद्भावना निर्माण करणे. उदाहरण : कार्यालयातील एखादा सहकारी सतत तुमच्या कामातील चुका काढतो किंवा तुमच्याबद्दल नकारात्मक बोलतो. अशा परिस्थितीत मनात राग, द्वेष आणि सूडाची भावना निर्माण होऊ शकते. मात्र, त्या भावनांमध्ये अडकून न पडता स्वतःच्या मनातील कटुता कमी करण्याचा प्रयत्न करा. समोरच्या व्यक्तीच्या वागण्यामागील कारणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा; पण तिच्या चुकीच्या वागण्याचे समर्थन करू नका. कृती : मनात असा विचार करा, “मला या व्यक्तीच्या वागण्यामुळे त्रास झाला आहे. तरीही माझ्या मनात द्वेष वाढू नये. या व्यक्तीलाही योग्य समज, मानसिक शांतता आणि सद्बुद्धी लाभो. ती इतरांशी आदराने वागायला शिकू दे.” क्षमा करणे म्हणजे अन्याय सहन करणे नव्हे. आवश्यकतेनुसार स्वतःच्या मर्यादा निश्चित करणे, चुकीच्या वागण्याला विरोध करणे आणि तरीही मनात द्वेष न वाढवणे, हीदेखील मैत्री भावनेचीच साधना आहे. ५. मैत्री भावना ध्यान साधना कशी करावी? मैत्री भावना विकसित करण्यासाठी दररोज काही मिनिटे शांतपणे बसून ध्यानाचा सराव करता येतो. १. शांत आणि स्वच्छ जागी आरामदायी स्थितीत बसा. २. डोळे हलकेच मिटून श्वासाच्या येण्या-जाण्याकडे लक्ष द्या. ३. सर्वप्रथम स्वतःच्या सुखाची आणि शांततेची मनापासून कामना करा. ४. त्यानंतर आपल्या प्रिय व्यक्ती, मित्र, अनोळखी व्यक्ती आणि कठीण वाटणाऱ्या व्यक्तींबद्दल सद्भावना निर्माण करण्याचा प्रयत्न करा. ५. शेवटी सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची भावना मनात आणा. ध्यान करताना पुढील मैत्रीभावनेची वचने मनात हळूहळू म्हणा : मी सुखी असो. मी निरोगी असो. मी सुरक्षित असो. माझे मन शांत आणि प्रसन्न असो. माझे कुटुंबीय, माझे मित्र आणि सर्व परिचित सुखी असोत. सर्व अनोळखी व्यक्तींना सुख, शांती आणि सुरक्षितता लाभो. माझ्याशी कठोरपणे वागणाऱ्या व्यक्तींनाही सद्बुद्धी आणि मानसिक शांती लाभो. जगातील सर्व प्राणिमात्र सुखी होवोत, सुरक्षित राहोत आणि त्यांच्या जीवनात शांती नांदो. सुरुवातीला दररोज पाच ते दहा मिनिटे हा सराव करा. हळूहळू आपल्या क्षमतेनुसार वेळ वाढवता येईल. मनात राग किंवा नकारात्मक विचार आले, तरी स्वतःला दोष न देता पुन्हा सद्भावनेकडे लक्ष केंद्रित करा. ६. मैत्री भावना : ध्यानातून आचरणाकडे मैत्री भावना साधनेचा खरा अर्थ केवळ ध्यान करताना शांत वाटण्यात नाही, तर दैनंदिन जीवनातील आपल्या वागणुकीत सकारात्मक बदल घडवून आणण्यात आहे. कोणाशीही बोलताना नम्रता आणि आदर राखणे. दुसऱ्याचे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेणे. गरजू व्यक्तीला शक्य तेवढी मदत करणे. चूक झाल्यास ती मान्य करून सुधारण्याचा प्रयत्न करणे. दुसऱ्याच्या यशाचा आनंद व्यक्त करणे. मतभेद असले तरी द्वेष आणि अपमान टाळणे. स्वतःच्या तसेच इतरांच्या सन्मानाचे रक्षण करणे. या छोट्या-छोट्या कृतींमधून मैत्री भावना आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनू शकते. निष्कर्ष : सर्वांच्या कल्याणाची भावना हेच मैत्री भावनेचे सार मैत्री भावना ही केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक संकल्पना नसून मानवी जीवन अधिक संवेदनशील, शांततापूर्ण आणि सहकार्यपूर्ण बनवण्याचा एक मार्ग आहे. स्वतःपासून सुरुवात करून कुटुंब, मित्र, अनोळखी व्यक्ती आणि आपल्याला त्रास देणाऱ्या व्यक्तींपर्यंत सद्भावना विस्तारण्याचा प्रयत्न केला, तर आपले विचार आणि आचरण अधिक सकारात्मक होऊ शकते. “जसा मी सुखी, सुरक्षित आणि शांत राहू इच्छितो, तसेच जगातील प्रत्येक जीव सुखी, सुरक्षित आणि शांत राहो,” ही भावना मनात रुजवणे आणि आपल्या कृतीतून ती व्यक्त करणे, हाच मैत्री भावना ध्यान साधनेचा मूलभूत संदेश आहे. लेखक : समाजसुधारक आयु. बालकदास खोब्रागडे सर (9158250795)